de Hanzesteden

Legendarische Routes

We kijken niet alleen naar ons eigen netwerk en routes, maar zijn ook gefascineerd door legendarische routes. Dit keer nemen we de Hanzesteden onder de loep. We leren hoe belangrijke handelssteden van Oost- tot West-Europa de handen in de Middeleeuwen in elkaar sloegen.

De geschiedenis van de Hanzesteden is nog steeds voelbaar in landen als Duitsland, België, Polen, Rusland en Zweden. Vanaf 1356 waren de Hanzesteden als een meanderend lint met elkaar verbonden en werden ze bepalend voor de handel van Oost- tot West-Europa.

Innige samenwerking

De Duitse havenstad Lübeck is de eerste stad die officieel lid werd van dit verbond waarin op zijn hoogtepunt zo’n 250 Europese steden innig met elkaar samenwerkten. Opvallende afwezigen: Rotterdam en Amsterdam. Eerstgenoemde stad verwierf nog maar kort voor het oprichten van de Hanze stadsrechten en telde destijds zo’n tweeduizend inwoners. Ook Amsterdam was in die tijd nog maar een relatief kleine nederzetting in vergelijking met andere belangrijke Hanzesteden.

Buiten de regels om

In feite kun je het Hanzeverbond zien als een van de eerste multinationals die internationaal opereerde buiten de wetten en regels die werden opgesteld door graven, hertogen en koningen. Aanvankelijk was de Hanze nog een verbond van kooplieden. Vanaf 1356 werd het een unie waarin de belangen van aangesloten steden centraal stonden. Op zogenoemde Hanzedagen stemden leden over handel, lidmaatschap en militaire zaken.

Innovatie voor bulk over water

De Noordzee en de Oostzee waren belangrijke wateren voor de Hanzesteden. Maar ook de IJssel was een essentiële slagader waarover goederen als hout, vis, graan, stoffen en zout werden vervoerd. Om dat op een zo gunstige manier te doen, introduceerde de Hanze een innovatie voor het eerst op grote schaal: het koggeschip, een ruimbuikig schip dat dwars door Europa vooral bulk vervoerde. Door de platte bodem van het koggeschip had dit model veel laadruimte. In een kogge paste ongeveer honderd keer zoveel lading als in een karrevracht. Mede dankzij die efficiëntieslag en de wijdverbreide samenwerking werden de Hanzesteden de grootste machtsfactor in Europa.

Basis van Europese samenwerking

Het Hanzeverbond viel uiteindelijk uiteen vanwege een samenloop van omstandigheden. Zo nam concurrentie door andere handelsverbonden toe. Denemarken en Zweden verwierven op den duur het monopolie op handel in de Oostzee. En de Nederlanders grepen macht over de handel met Engeland. Ook speelde de reformatie een rol in het uiteenvallen van het verbond. Doordat het katholicisme in Noord-Europa verdween, nam ook de vraag naar gepekelde haring - een populaire versnapering in katholieke gebieden - af. En de handel daarin was juist een belangrijke inkomstenbron voor de Hanzesteden. De laatste Hanzedag werd in 1669 georganiseerd. Daarna bleven alleen Lübeck, Bremen en Hamburg nog lid van het verbond dat uiteindelijk in 1862 werd opgeheven, maar dat volgens verschillende historici aan de basis stond voor samenwerking op het gebied van handel in Europa. Eigenlijk zoals we die ook nu nog kennen.

De originele en volledige versie van dit artikel verscheen in de vierde editie van ons Game Changer magazine.